Berce onde nacen os rmos Miqo e Eo
Perde a metade da poboacisn de 1900 a 1991
A forza dos servicios na vila de Meira
Futuro da Comarca da Terra de Meira
RAZONS histsricas e factores socioeconsmicos
determinaron a existencia desta comarca do nordis lucense, que esta
configurada por un concello de mediana superficie: Pol (con 126 km), e outros
tres bastante mais reducidos (Ribeira de Piqumn, Riotorto e Meira). A Terra de
Meira i unha comarca intramontaqosa, que se estende a travis de 312 km entre
a Mariqa lucense e as comarcas da Fonsagrada, Lugo e Terra Cha. Esta
emprazada, polo tanto, nunha zona de transi-cisn entre a costa e o inte-rior,
e entre a meseta e a montaqa. Por ese motivo, comparte caractermsticas propias
de tan diferentes habitats e, en xeral, mostra un ascenso altitudinal de Oeste
a Leste e un recruamento do clima no mesmo sentido e cara s Sur, mais afastado
da influencia marmtima.
O relevo, en liqas xerais, marca unha direccisn N‑S, dende a
Serra do Pousadoiro, pasando pola Serra de Meira e chegando as estribacisns
das Serras de Monciro, Mirador e Canda, con altitudes prsximas ss 900 metros.
Polo seu emprazamento no rebordo da Terra Cha, estas aliqacisns montaqosas marcan o inicio das Serras
Orientais de Galicia.
No occidente da comarca os cursos fluviais achegan
as szas augas a conca do Miqo. Isto sucede na parroquia de Aldurfe (Riotorto),
co arroio Real; en Meira, cos arroios da cabeceira do Miqo, e na maior parte de
Pol (rmos Azzmara, Pol e Lea). Pola contra, o sector oriental da comarca esta
drenado polos afluentes do Eo (Riotorto, Survial, Pousadoiro e La) e polo propio
Eo que, procedente de Baleira, atravesa Ribeira de Piqumn.
A Serra de Meira i
a divisoria de augas mais
nmtida de toda a comarca, e precisamente alm, no Pedregal de Irimia, onde ten
o seu nacemento o Miqo, o mais longo dos rmos galegos, contradicindo asm o
vello tspico das clases de xeografia que situaban as szas fontes nunha lagoa
da Pastoriza, na chamada Fonmiqa. O caudal doMiqo engraxase, xa na sza
cabeceira, coa fusisn dos regatos do Porto da Pena e do Xirmeno.
Os materiais predominantes son as pizarras e as
cuarcitas, alternancia que da lugar a unha erosisn diferencial, cun modelado
no que os duros cristsns cuarcmticos quedan en resalte. Tamin fan presencia
as formacisns calcarias e son de gran interese xeomorfolsxico os relevos
periglaciares, formados pola accisn do xeo intersticial, que orixinou csvados
de bloques erraticos, como aconteceu no Pedregal de Irimia.
Dende o punto de vista demografico, a Terra de Meira esta escasamente
Poboada e a renovacisn padronal de 1995 ss reflecte unha poboacisn de 7.449
habitantes de dereito. A emigracisn foi dende sempre unha sangrma para este
espacio xeografico, que viu nela unha sada, unhas veces temporal e outras
definitiva, para solventa‑los desequilibrios entre poboacisn e recursos.
O principal eixo de comunicacisns na N‑640, que pon en contacto Asturias
con Lugo, e atravesa, o
seu paso pola comarca, os concellos de
Riotorto, Meira e Pol. Ribeira de Piquin ten acceso alm por medio dunha estrada
de menor entidade. A mellora das comunicacisns e o cambio das relacisns econsmicas
van reforzando a atraccisn da capital que, na actualidade, esta a se‑lo
principal centro funcional de referencia para esta comarca.
Berce
onde nacen os rmos Miqo e Eo
A Comarca de Meira i o berce dos rmos Miqo e Eo.
O pai Miqo nace nas estribacisns da Serra de Meira, no lugar coqecmdo, polo
Pedregal Irmmia. O Eo serve de lmmite natural entre Meira con Ribeira de Piqumn
e A Fonsagrada no extremo orienta] do municipio e s longo de mais de dous quilsmetros.
En termos xerais, as condicisns climatalsxicas e a orografma, asm como as
caractermsticas dos solos e a abundancia de auga axudan a existencia de gando,
preferentemente vaczn e con vocacisn claramente leiteira.
Proceso
de cambio
Se ben a comarca segue a ter unha vocacisn
productiva primordialmente agraria, no caso dos municipios de Meira e Riotorto
advirtese un proceso de cambio cara s comercio e a industria. E, dentro do
sector primario, hai un evidente cambio de mentalidade en favor da modernizacisn
e da especialmzacisn gandeira, unida a unha racionalizacisn na xestisn das
explotacisns. No gando vaczn, predomina a raza frisona, a que a seguen a
rubia galega e a pardo alpina. Aumentou a cabana de ovino e retrocedeu a de
porcino. Nas serras crmanse cabalos bravos.
As
especies frondosas representan a vexetacisn clmmax da zona, se ben o eucalipto
i practicamente inexistente debido as grandes dificultades que atopa para samr
adiante porque non pode resisti‑los invernos rigorosos da comarca. As
principais especies autsctonas ‑carballo, bidueiro e castiqeiro‑
estan en regresisn como consecuencia da maior productividade das conmferas
‑piqeiro silvestre, piqeiro insigne e piqeiro marmtirno‑, que
son agora as especies forestais dominantes. Todas estas materias primas
provocaron a instalacisn de varias centrais leiteiras, serradoiros, carpintermas,
explotacisn de canteiras e fabricas de louseiras, a concentracisn de
ferreiros no lugar de Ferreiravella, que desenvolven unha actividade artesanal,
hai anos especializada na elaboracisn de fsuces.
Numerosos
castros
No
aspecto histsrico i de destaca‑la existencia de numerosas medorras en toda a comarca. No municipio de Pol hai que subliqa‑la
existencia de moitos castros, entre os que cabe menciona‑los de Carazo e o
de Suegos, construmdo nas proximidades do regueiro de San Bade; o de Rois‑Cirio,
de forma ovalada, rodeado pola banda do nacente dunha raganta na
que chegaron a conflumr ata hai uns anos as augas que baixaban do regato da
Foz; o
Castro e
o
Castro Maior situados nos cumios de dzas colinas, non moi lonxe do monte da
Escrita, co seu foxo polo lado do nordis; o de Andisn, s que Amor Meilan
describe como un dos mais caractermsticos no seu xinero e onde seguramente
estiveron un longo tempo as lexisns romanas. Polo municipio de Pol pasaba unha
vma romana que, procedente da Astzrica, se vifurcaba en Valonga cara Ribadeo e
Viveiro, da que amnda existe unha ara votiva de tres fsculos, dedicada ss
deuses viais e que esta depositada no museo provincial de Lugo.
Mosteiro
cistercense
S entrar na historia
da comarca hai que referirse necesariamente s Mosteiro de Santa Marma de
Meira, cenobio cisterciense, sobre a data de fundacisn do cal non se poqen de
acordo os historiadores. Frei Antonio Yepes dao como existente baixo o
instituto benedictino no ano 997, sen embargo a maiorma dos autores
cistercienses sitzan a sza creacisn en 1143, sen mencionar para nada a Orde
Benedictina, e algzris tratadistas actuais entre 1151 e 1154.
Os autores alegan catro razsns para dar a data do 1
de xuqo de 1143 como da fundacisn de Meira. As taboas do Cmster, documento
no que consta a data da fundacisn da casa; a cronoloxma das abadmas samdas
do Claraval, que tamin sinala a data do 1 de xuqo de 1143 para a fundacisn de
Meira; unha lapida que houbo no claustro baixo onde rezaba a data sinalada e
unha tradicisn de siculos, tanto de historiadores da casa como de fsra, que
coinciden tamin na mesma data de 1143, a pesar de que non hai ningzn documento
que fale dos monxes de Meira e do seu abade ata 1154.
A fundacisn de Meira atribzeselles a Alvaro Rodrmguez
e a sza dona Sancha Femandez, condes de Sarria, pero sera Alfonso VII, a
pesar de non se‑lo seu fundador, o que principie o enriquecemento econsmico
da casa, curiha serie de doazsns s mosteiro e mais s seu abade as que se
foron sumando as realizadas por numerosos fieis. A medida que se man estendendo
os lugares, man xurdindo centros agrmcolas promovidos polos morixes, que
trouxeron para Espaqa un sistema de colonizacisn vantaxoso para eles e para os
labregos que traballaban as szas ordes. Moitas veces as doazsns facmanse a
cambio de ser recibidos como morixes. I o caso de Rodrigo Suarez, quen antes
de ingresar como monxe, fora casado, e s facer testamento conseguiu que a
herdanza propia de Piqeiro se lle entregase s mosteiro, o que provocou
desavinzas entres os seus fillos e mailos morixes.
No aspecto artmstico do Mosteiro de Santa Marma
destaca o retablo que preside a capela maior, realizado a comezos do siculo
XIX. Representa o Misterio da Ascensisn de Nosa Seqora, s que esta
consagrado a Orde cisterciense.
Perde
a metade da poboacisn de 1900 a 1991
Desde o inicio do siculo ata hoxe, a Comarca de
Meira reduciu a sza poboacisn practicamente a metade, pese a que no ano 1900
amnda non fora creado o municipio de Ribeira Piqumn. s contrario do que
sucede na maiorma dos municipios galegos, s analiza‑lo seu comportamento
demografico, resulta que nesta zona non se dan dous ciclos ‑un expansivo
e outro reductivo‑, sensn que a perda de poboacisn i continuada decenio
tras decenio.
En 1900, a Comarca de Meira ‑composta naquelas
datas polos municipios de Meira Pol e Riotorto‑ tiqa 14.444 habitantes,
nas tres dicadas seguintes perde poboacisn e o censo de 1930 rexistra 12.739
habitantes. Gracias a incorporacisn do recin creado municipio de Ribeira de
Piqumn, que achega 2.021 habitantes, a zona recupirase algo en 1940, e volve
situarse lixeiramente por riba das 13.000 persoas. Pero dez anos mais tarde,
rexistra un novo descenso e sitzase nos 12.623 habitantes. A camda de poboacisn
seguira nos anos seguintes ata que en 1991, anota ss 7.529 persoas.
Por
municipios
Por municipios, Meira tiqa a principios de siculo
4.475 habitantes e mantense por riba das 4.000 persoas, se ben baixando de nzmero,
ata 1930, dicada en que a sza poboacisn se reduce ca-se a metade
‑2.164 habitan-tes en 1940‑. En 1991, re-xistra 1.833 persoas, En
1900, Pol tiqa 5.274 habi-tantes e en 1940, 4.812. Desde esta zltima data de
referencia ata 199 1, o muni-cipio perde a metade da po-boacisn e queda en
2.413. Cando Ribeira de Piqumn na-ce como municipio rexistra 2.128 habitantes,
a perda maior de poboacisn ssfrea nos anos setenta ‑en 1970 tiqa 1.859
persoas e en 1981, 1.296‑, en 1991 anota 1.054 persoas. Riotorto ten tres
etapas distintas: de 1900 a 1930, a poboacisn cae desde os 4.695 habitanteas
ata os 3.875; entre 1930 e 1950, recupirase e chega as 4.026 persoas; a partir
dos anos 50 volve perder poboacisn ata situarse nos 2.211 habitantes de hoxe.
Estructura
por sexos
En canto a estructura por sexos da poboacisn, de
1986 a 1991 a comarca perde habitantes masculinos e femininos: os homes pasan de
ser 4.217 a 3.799 e as mulleres de 4.284 a 3.872. I dicir, a taxa de
masculinidade sofre un leve descenso, e cae de 98,4 a 98,1. Por municipios,
Ribeira de Piqumn segue a ter mais homes que mulleres e anota unha taxa de
masculinidade do 100,4 en 1991. No municipio de Meira, a taxa de masculinidade
pasa do 95,8 s 97,7; en Pol baixa do 98,7 s 97,4 e en Riotorto segue unha
tendencia semellante, do 99,4 s 98,2 para as mesmas datas de referencia.
De 1981 a 199 1, a taxa de natalidade da Comarca de
Meira baixou do 8,6 s 7,1, mentres pola contra a taxa de mortalidade creceu do
12,8 s 13,7. A consecuencia deste comportamento inverso da natalidade e da
mortalidade foi o aumento do decrecernento vexetativo da poboacisn, que neses
dez anos de referencia pason do ‑4,2 s ‑6,6. Para ter unha idea do
que iso supsn en termos de despoboamento do territorio, sirva o dato de que a
media do crecemento vexetativo en Galicia i do ‑0,9, case seis veces
menor.
Por municipios, Meira i o que mellor mantin o tipo
cun crecemento vexetativo do ‑ 1,9, gracias a que acada a taxa de
natalidade mais alta (8,8) e a taxa de mortalidade mais baixa (10,6) da
comarca. Xusto no outro extremo atspase Rmbeira de Piqumn, cun crecemento
vexetativo do ‑11,1: consecuencia dunha taxa de natalidade do 6,6 e dunha
taxa de rnortalidade do 17,7. Pol presenta un crecemento vexetativo negativo do
‑6,4 e Riotorto do ~6,6. En 199 1, a comarca tiqa 1.440 mulleres
comprendidas entre os 15 e 49 anos e nese ano rexistraronse 49 nacementos, o
que da unha taxa de fecundidade do 34,03 por cento, superior a media
provincial (33,15) e a galega (32,66). Meira i o municipio da zona con maior
taxa de fecundidade (40,6 1 ) e rexmstrou 16 nacementos pese a non se‑lo
primeiro en canto a mulleres comprendidas entre os 15 e os 49 anos (394). Pol
rexistra en 1991 439 mulleres en idade de fecundacisn e 16 nacernentos, o que
supsn unha taxa de fe~ cundidade do 36,45. Riotorto i o segundo municipio da
comarca en canto a nzmero mulieres en idade de fecundacisn (417), en 1991 tivo
14 nacementos e unha taxa de fecundidade do 33,57. Ribeira de Piqumn ss anotou
3 nacementos en 199 1, e unha taxa de fecundidade do 15,79.
A
forza dos servicios na vila de Meira
Pese s irrefutable dato de que a comarca ten unha
vocacisn pro-ductiva
maioritariamente agraria, o municipio de Meira destaca
polo forte proceso de terciarizacisn da sza actividade econsmica nos zltimos
anos. No con-xunto da zona, o sector pri-mario tiqa en 1981 o 73,71 por cento
da poboacisn ocupada e dez anos mais tarde o 63,07 %, o que re-presenta unha
perda de dez puntos porcentuais, pero amnda moi lonxe da media provincial
(43,35 5) e da media galega (23,71 por cento). Nesas mesmas datas, o sector
industrial avan-zou algo, e se en 1981 tiqa case o 7 por cento da poboa-cisn
ocupada en 1991 anota o 9,24 %. En termos moi pa-recidos evoluciona a cons-truccisn,
que pasa de por debaixo do 3 por cento dos ocupados a case o 6. E, no que fai
referencia s sector servicios, a poboacisn ocu-pada pasa do 17 s 22 por
cento, un avance significati-vo, pero 14 puntos por de-baixo da media
provincial (36 por cento) e 24 menos que a galega (45 %).
Mulleres ocupadas
En termos absolutos a comarca ten unha poboacisn
ocupada de 3.279 persoas, das que 1.856 son homes e 1.423 son mulleres. Por
sectores, a agricultura e ganderma dalles traballo a un total de 2.065 persoas,
das que 999 son homes e 1.066 son mulleres. Esa presencia de maior nzmero de
mulleres que de homes nas actividades agrarias afecta a tres (Meira, Pol e
Riotorto) dos catro municipios da zona. Na industria, das 303 persoas ocupadas
neste sector 238 son homes e o resto mulleres. Na construccisn traballan 185
homes e ss 6 mulleres. No caso dos servicios a poboacisn ocupada repartese
entre 286 mulleres e 431 homes. Entre o sector agrario e terciario suman unha
poboacisn ocupada feminina de 1.352 persoas, o que representa o 95 por cento
das mulleres que traballan fsra do fogar.
A taxa de actividade por grupos de idade para o
coxunto da comarca i como segue. Preto do 60 por cento das persoas comprendidas
entre 16 e 24 anos estan traballando; de cada 100 persoas curiha idade
comprendida entre 25 e 54 anos, 84 estan ocupadas nalgunha actividade
productiva; e no grupo de idade entre os 55 e 64 anos, o 71 por cento esta
ocupado. Por riba dos 65 anos, non chega a 3 de cada 100 persoas as que seguen
conservando un posto de traballo, alomenos oficialmente. En conxunto, 54 de cada
100 persoas comprendidas entre os 16 e 64 anos traballa.
Nivel de instruccisn
Por nivel de instruccisn, a zona ten unha poboacisn
analfabeta do 2,78 por cento, inferior a media provincial (3,24 %) e a media
galega (3,06%). Case 28 de cada 100 persoas non teqen certificado de estudios
primarios. O 46 por cento dos habitantes da comarca acadaron o nivel de primeiro
grao, moi superior a media provincial (28 %) e galega (34 %). Vinte de cada 100
persoas teqen estudios de segundo grao e algo por debaixo de 3 de cada 100
habitantes acadaron estudios superiores, porcentaxe que esta por debaixo da
media provincial (4,5 por cento) e galega (5,1 %).
MEIRA.
A vila de Meira presenta un grao de terciarizacisn da sza actividade
econsmica moi superior s resto da comarca. En 1981, o sector servicios tiqa
unha poboacisn ocupada do 34,18 por cento e dez anos mais tarde xa
representaba o 38, 10 %, dous puntos por riba da media provincial (36 %), se ben
amnda sete puntos por debaixo da media galega (45,0 por cento). Neses dez anos,
a poboacisn ocupada no sector agrario caeu do 55 s 43 por cento, unha
porcentaxe semellante a media
provincia]. A poboacisn industrial tamin
medrou s pasar do 8,23 por cento en 1981 s 11,47 % dez anos mais tarde. E a
construccisn deu un salto importante, pois se en 1981 tiqa ss unha poboacisn
ocupada do 2,20 por cento, en 1991 esta porcentaxe era de case o 8.
Das 706 persoas que constitzen a poboacisn ocupada
do municipio de Meira, 442 son homes e 264 mulleres. No sector agrario traballan
mais mulleres (152) que homes (150); de feito supsn o 58 por cento das
mulleres ocupadas. Das 81 persoas ocupadas na industria, 69 son homes e 12
mulleres. Na construccisn, ss unha das 54 persoas ocupadas neste sector i
muller. E nos servicios, das 269 persoas que ocupa 170 son homes e 99 mulleres.
Por grupos de idade, entre os 16 e os 24 anos, 54 de
cada 100 persoas ocupan un posto de traballo. Das persoas comprendidas entre os
25 e os 54 anos, 74 de cada cen estan ocupadas. Para a xente comprendida entre
os 55 e 64 anos, a proporcisn i de 70 de cada 100. E por riha dos 65 anos, ss
4 de cada 100 persoas continzan trahallando. En total, desde os 16 ss 64 anos,
a taxa de actividade i do 55 por cento, cinco puntos por riba da
mediaprovincial.
No muncipio de Meira a poboacisn analfabeta non
chega s 2 por cento, un punto menos que a media comarcal. De cada cen persoas,
28 non teqen certificado de estudios primarios. Corenta de cada cen habitantes
acadan o nivel de estudios de primeiro grao. Con estudios de segundo grao Meira
ten 26 de cada cen habitantes. E o 4 por cento da stma poboacisn acada o nivel
de estudios superiores, unha cifra que se aproxima a media provincial (2,8 por
cento).
POL. O municipio de Pol segue conservando o seu
caracter agrario no plano da actividade econsmica. Os datos son elocuentes
nese sentido, en 1981 tiqa unha poboacisn ocupada de case o 82 por cento e dez
anos mais tarde esa porcentaxe era do 75 %. Esa perda de poboacisn ocupada no
campo, vese compensada por un lixeiro crecemento na industria, do 3 s 5 por
cento; na construccisn a poboacisn ocupada pasa do 3 s 4 por cento e no
sector servicios rexmstrase o maior crecemento s pasar do 13, 10 por cento da
poboacisn ocupada en 1981 a case o 16 %en 199 1.
En nzmeros absolutos, a poboacisn ocupada en Pol i de 1.146 persoas,
das que 606 son homes e 540 mulleres. No sector agrario, as mulleres superan
(435) en nzmero os homes (42l). Na industria, os ocupados divmdense en 47
homes e 12 mulleres. Das 47 persoas que traballan na construccisn, ss 3 son
mulleres. E os servicios case rexistran un ernpate ticnico entre os
homes (92) a es mulleres ocupadas (90). Entre o sector agrario e o
sector terciario representan o 97 por cento das mulleres que iraballan fsra do
fogar no municipio de Pol.
Por grupos de idade, 67 de cada cen dos comprendidos entre 16 e 24 anos
traballan. Esta proporcisn i moi superior para os situados entre 25 e 54 anos
que acada o 91 por cento. No grupo de idade comprendido entre os 55 e os 64 anos
estan ocupados 71 de cada cen persoas. E xa para o grupo de maiores de 65 anos,
a porcentaxe de ocupados esta un pouco por riba do 2 por cento. En total a taxa
de actividade no municipio de Pol i
do
56 por cento, unha porcentaxe seis puntos por riba da mediaprovincial.
No
que afecta s nivel de instruccisn en Pol, 3 de cada cen persoas son
analfabetas, unha proporcisn semellante a media provincial e un chischo por
riba da galega. A porcentaxe de poboacisn sen certificado de estudios primarios
i de 26 de cada 100 habitantes. 0 46 por cento acadou estudios de primeiro
grao, unha porcentaxe que esta moi por riba da media provincial e galega. O 16
por cento da poboacisn ten estudios de segundo grao. E preto do 3 por cento
alcanza o nivel de estudios superiores.
RIBEIRA DE PIQUmN.
Ribeira de Piqumn segue sendo o municipio da Comarca de Meira con
maior proporcisn de poboacisn ocupada no sector agrario, sen que na dicada
dos oitenta producmronse cambios substanciais na stia estructura productiva .
No ano 1981 o sector primario tiqa unha poboacisn ocupada de case o 86 por
cento, e en 1991 esa porcentaxe era do 78 %, de xeito que ss perdeu 7 puntos
porcentuais en nzmero de ocupados. Se para ese permodo de tempo, o sector
industrial a penas variou a sza importancia, s pasar do 3 s 4 por cento da
poboacisn ocupada, a construccisn reduciu a sza entidade como actividade econsmica
no municipio, e caeu do 4,40 por cento da poboacisn ocupada s 2,70 %,algo mais
dun punto.
Pola sza banda, o sector terciario, que en 1981 ss
tiqa o 7 por cento dos ocupados no muncipio de Ribeira de Piquin, experimenta
un importante crecernento na dicada dos oitenta e rexistra unha poboacisn
ocupada do 15 por cento en 199 1. Unha porcentaxe que esta por debaixo da media
comarcal e provincial e a trinta puntos da media galega.
O nzmero total de persoas ocupadas no municipio i
de 518, das que 288 son homes e 230 mulleres. Sen embargo, Ribeira de Piqumn
rompe a tendencia da comarca de que no sector agrario traballen maior nzmero de
mulleres que de homes, e asm das 404 persoas ocupadas no campo, 209 son homes e
195 son mulleres. Na industria o reparto de poboacisn ocupada i 17 homes e 5
mulleres. E das catorce persoas que traballan na construccisn ss 1 e muller.
No sector servicios as cifras aproxmmanse con 48 homes e 29 mulleres. A cuestisn
esta en que o sector primario acolle o 85 por cento das mulleres ocupadas fsra
do fogar, o que da idea do nivel de desenvolvemento econsmico en que se atopa
este municipio.
No que fai referencia a taxa de actividade por
grandes grupos de idade, nos comprendidos entre 16 e 24 anos estan traballando
71 de cada 100 persoas, a porcentaxe mais alta da comarca. Igualmente sucede co
grupo comprendido entre os 25 e os 54 anos, no que mais de 91 de cada 100
persoas estan ocupadas nunha actividade econsmica. Pola contra, Ribeira de
Piqumn i o municipio da Comarca de Meira que menor taxa de actividade ten no
grupo comprendido entre os 55 e 64 anos, cun 68,39 por cento, rexistro que non
obstante e moi superior a media provincial (58,75 %) e a media galega (47,84
por cento). Tamin no caso dos maiores de 65 anos, Ribeira de Piqumn ten unha
proporcisn maior que o resto da zona, con 4 de cada 100. En canto a taxa de
actividade media, dos 16 anos en diante, case 59 de cada 100 habitantes teqen
unha ocupacion, proporcisn superior en 9 puntos a media galega.Por nivel de
instruccisn, a poboacisn analfabeta en Ribeira de Piqumn non pasa do 2 por
cento, un punto por debaixo da media galega. Case 24 persoas de cada cen non teqen
certificado de estudios primarios, unha proporcisn que esta 15 puntos por debamxo
da media provincial. Teqen estudios de primeiro grao o 46 por cento da poboacisn,
porcentaxe 18 puntos por riba da media provincial e 12 da media galega. Con
estudios de segundo grado, a proporcisn i de 27 por cada 100 habitantes, un
pouco mais alta que a media provincial e un pouco mais baixa que a media
galega. E xa por zltimo, no que respecta ss estudios superiores, non chegan a
2 de cada 100 persoas as que acadan este nivel de instruccisn, un rexistro que
esta case tres puntos por debaixo da media provincial e mais galega.
RIOTORTO.
Dentro da Comarca de Meira, o municipio en que o sector primario perdeu
mais poboacisn ocupada foi Riotorto. En 1981 tiqa case o 73 por cento do
total de ocupados e dez anos mais tarde a poboacisn ocupada caera s 55 por
cento. E dicir perdeu 18 puntos. Non obstante, a porcentaxe amnda i superior
en 12 puntos a media provincial e en 22 puntos a media galega. Esta perda de
entidade do sector agrario no muncipio vaise ver compensada polo crecemento que
experimentan a construccisn e os servicios. No primeiro caso, a poboacisn
ocupada pasa do 2,68 por cento en 1981 s 8,36 % en 1991, o que representa un
incremento de case 6 puntos, e no segundo caso, o sector terciario crece desde o
12 por cento da poboacisn ocupada que anotaba en 1981 ata o 21 por cento que
rexistra dez anos despois. Cifra que amnda esta 16 puntos por debaixo da media
provincial e 22 puntos arredada da galega.
En termos absolutos, Riotorto ten unha poboacisn
ocupada de 909 persoas, das que 520 son homes e 389 mulleres. Na liqa da
comarca, o sector agrario rexistra un maior nzmero de mulleres (284) que de
homes (219) sobre un total de 503 persoas, de modo que o 73 por cento das
mulleres que traballan fsra da casa o tan na agricultura e ganderma. Das 141
persoas que traballan no sector industrial, 105 son homes e 36 mulleres, e convin
subliqa‑lo dato de que Ritorto achega o 46 por cento das persoas ocupadas
na actividade industrial na Comarca de Meira; no caso das mulleres encadradas
neste sector, a contribucisn representa o 55 por cento. Das 76 persoas ocupadas
na construccisn ss 1 i muller. E no sector servicios, os datos son un total
de 189 persoas que se reparte entre 121 homes e 68 mulleres.
Na taxa de actividade por grandes grupos de idade,
Riotorto ten unha proporcisn de 50 de cada 100 persoas para as comprendidas
entre os 16 e os 24 anos. Esta taxa e superior en cinco e seis puntos,
respectivamente, as medias provincial e galega. Para o grupo comprendido entre
as 25 e 54 anos, 83 de cada 100 estan ocupados, unha proporcisn moi semellante
a media da comarca, pero 10 puntos por riba da media provincial e trece da
galega. Case 72 de cada 100 persoas traballan das comprendidas entre os 55 e 64
anos de idade. Unha proporcisn superior en 12 puntos a media provincial e en
23 a media galega. No caso dos maiores de 65 anos, potico mais de 1 persoa de
cada 100 segue a trahallar. Unha proporcisn que i 7 veces maior no conxiinto
da provincia e 5 veces mais no conxunto de Galicia. En total a taxa de
actividade no municipio de Riotorto sinala que a metade da poboacisn maior de
16 anos ten unha ocupacisn.
No nivel de instruccisn da poboacisn, Ritorto ten
algo mais de 3 analfabetos por cada 100 persoas, unha porcentaxe que i
superior a media galega e provincial. A poboacisn sen certificado de estudios
primarios i de 56 de cada 100 habitantes, unha cifra moi alta respecto do
conxunto da comarca e que dobra a media galega. Con estudios de primeiro grao
hai 20 de cada 100 habitantes, unha porcentaxe que se afasta 7 puntos da media
provincial e 14 da galega. Con estudios de segundo grao hai 18 de cada 100
persoas. E ss acadan o nivel de estudios superiores o 2,44 por cento da poboacisn
do municipio, xusto a metade de media galega e dous puntos por debaixo da
provincial.
As
terras de Meira, bravmas, de limpos horizontes, teqen o privilexio de acubilla‑lo
berce do rmo galego por antonomasia: o Miqo. Sempre co permiso das xentes da
Pastoriza, que reivindican para si tal honor na Fonmiqa, a verdade i que as
primeirasfontes do rmo manan no Pedregal de Irmrnia, impresionante resto dunha
morrena glaciar que se esvae pola aba occidental da serra de Meira. Desde alm
outros regatos znense a amnda exigua canle para ir dar a Fonmiqa, e seguir
logo cara s afastado Atlantmco.
A serra
de Meira, na que moran bestas e fuxidmos lobos, i case a columna vertebral da
paisaxe da comarca, un lugar axeitado para o desfrute dos valores naturais, do
sendeirismo e das rutas dacabalo. Felizmente, s pi mesmo da serra, na aldemqa
de Graqanova, atspase 'Casa Cazoleiro', un entraqable establecemento de
turismo rural que ofrece acubillo, bo xantar, a compaqma agradable dos donos,
ademais bicicletas e cabalos para percorre‑los camiqos desa serra na que,
ben o sabma o mindoniense Cunqueiro, habita ainda algzn mouro.
Xunto coa serra, a maior ,atraccisn' da comarca i
o mosteiro de Sta. Marma de Meira, antano un dos mais importantes de Galicia,
do que hoxe pervive a sza imponente igrexa, na que os morixes do Cmster
trazaron a sza sinxela e austera concepcisn do romanico.
Coa excepcisn do mosteiro, edificio verdadeiramente
imponente, os monumentos do resto da comarca son mais ben modestos, acordes
curiha terra pouco coqecmda. Abundan, iso si, as igrexas de maior ou menor valma
artmstica: as de Arcos, Valonga ou Cirio (todas elas en Pol), a de Santalla de
Piqumn (Ribeira de Piqumn), ou a capela de San Bernabi e a igrexa das
Rodrigas en Riotorto.En realidade, a esencia da comarca concintrase nas szas
paisaxes, impresionante o son as montesmas en Ribeira de Piqumn, municipio
fendido polas novas augas do Eo, apacibles e onduladas en Pol e Mosteiro.., e
tamin nas szas manifestacisns etnograficas moi suxerentes: as casas a forza
de xisto e lousa, os hsrreos ('cabazos' dinile na zona) moitos deles de tipo
asturiano, pozos, etc. En Riotorto, en concreto na parroquia de Ferreiravella,
os viaxeiros non deben pasar sen facerlle unha visita a algzn dos moitos
ferreiros que amnda fan soa‑la zafra cada dma, mantendo unha tradicisn
de siculos que amnda se manten moi viva.
Unha zltima suxerencia para os visitantes: nunha comarca sen demasiadas referencias monumentais e, s mesmo tempo tan fermosa, o mellor i perderse en calquera fraga (especialmente en Ribeira de Piqumn) subir s cumio das serras ou pasa‑la tarde sentado (existe unha sinxela area recreativa) escoitando como manan cantarinas as primeiras augas do Miqo.
Futuro
da Comarca da Terra de Meira
Os principais obstaculos ss que se ten que enfrontar no futuro a Terra de Meira son de caracter demografico, de orde fmsica (a sza posicisn xeografica marxinal no lmmite oriental da rexisn), e tamin de mndole socioeconsmica, posto que a economma intracomarcal agocha marcadas diferencias entre os concellos cunha renda por habitante superior (Meira) ou similar (Riotorto) a media autonsmica, por unha banda, e por outra, os concellos de Pol e Ribeira de Piqumn, cunha situacisn moito mais desfavorecida.
Este
desequilibrio ou heterexoneidade econsmica no seo da Comarca manifistase en tsdolos
ambitos e, por suposto, tamin na diferente dotacisn de servicios e
equipamentos, sendo a vila de Meira o principal nzcleo rector, que
tradicionalmente vin conformando unha pequena area de mercado, que abrangue os concellos do contorno, situados entre a Terra Cha e a
costa lucense. Esta concentracisn da vida econsmica xurdiu como resposta e
necesidade de ordenar un territorio escasamente poboado, xa que Ribeira de Piqumn
e Pol encsntranse entre os concellos de menor densidade de poboacisn de
Galicia, s non acadar nin sequera os 20 hab/km. E precisamente porque non
existen nzcleos destacables, coa salvidade das capitais municipais (Meira, con
737 habitantes no censo de 1991; Mosteiro, con 204; As Rodrigas, con 151; e Chao
de Pousadoiro, con 11l), o futuro da comarca depende do desenvolvemento rural,
que i o medio predominante.
A ganderma segue a ser hoxe o principal soporte
econsmico, s que se lle suman os subsidios da terceira idade, nun marco de
claro avellentamento poboacional. I, pois, neste sentido no que se deben
concentrar tsdolos esforzos e encamiqa‑las axudas para mellora‑la
eficacia do sistema productivo, que necesita mais investimentos. Asm sera
factible o desenvolvemento de cooperativas agrarias, sociedades de transformacisn
e comercializacisn de productos agrmcolas, a mellora xenitica das razas de
bovino e a posta en produccisn de superficies incultas ou, infrautilizadas (coa
plantacisn de arbores autsctonas ou o cultivo de plantas de viveiro, por
exemplo).
0 escaso tecido industrial existente esta
minimamente diversificado, estando representado maioritariamente polas
industrias agropecuarias. Aproviitanse, deste modo, as materias primas endsxenas
(lacteas, forestais e extractivas). Segundo demostra a experiencia estes son os
subsectores que ofrecen maiores posibilidades e se cadra non sera desafortunada
a creacisn de pequenas plantas industriais ou empresas semiartesanais de
transformacisn dos productos propios do campo (camicos, mobles, etc.). A
existencia dun parque empresarial poder axudar a creacisn ou instalacisn
de novas empresas.
Dado o escaso desenvolvemento dalgunhas zonas montaqosas
da comarca, que permaneceron mais illadas, a Terra de Meira presenta a vantaxe
de ter un contorno medioambiental menos deteriorado que outras comarcas galegas.
0 medio natural pouco transformado, e amnda
ancorado no pasado, i un recurso aproveitable en aras de obter ingresos
adicionais. Debe poqerse un especial coidado naquelas actuacisns que poidan
deteriora‑la estitica da valiosa arquitectura popular, como pode
se‑lo uso de materiais inadecuados como o aluminio, a uralita ou o
ladrillo, que contrastan cos elementos tradicionais, mais nobres e fermosos,
como a pedra, a pizarra e a madeira. Nesta liqa de actuacisn, puidese
aproveitarse a recente moda do agrsturismo, un xeito diferente de concibi‑lo
tempo de ocio e lecer, que consiste en desfrutar da natureza. Encaixaran de
cheo neste uso as casas de labranza, onde o visitante pode comparti‑las
labouras. As persoas interesadas en rehabilita‑las casas con certo
interese arquitectsnico e/ou etnografico, para acolle‑lo turismo rural,
contan con subvencisns oficiais. Debe complementarse esta oferta, brindando
outras alternativas para realizar actividades lzdicas: paseos dacabalo (xa se
ofertan en Casa Cazoleiro), rutas sinalizadas de sendeirismo ou bicicleta de
montaqa. Para que esta engranaxe funcione i indispensable unha boa campaqa de
promocisn, que achegue os atractivos desta terra ss posibles candidatos a coqecela.
A comarca conta ademais da sosegada paisaxe, que xa se amosou atractiva
ha! siculos para os ermitans, con artesanma (obradoiros de gaitas e ferreirmas),
gastronomma (butelo) e mostras artmsticas, entre as que sobresaen os restos do
mosteiro cisterciense de Meira, que foi declarado Monumento Histsrico‑Artmstico,
e que presenta unha das igrexas monasticas mais sobresalientes de Galicia.