© Idea original, creación y diseño de Antonio Corredera.

Escudu cun as armas de Valverdi du Fresnu.

     Situados en la zona más occidental de la Sierra de Gata y arropados por el Jálama, se asientan tres pueblos denominados: Eljas, San Martín de Trevejo y Valverde del Fresno.

     Nosotros, conscientes de la singularidad que les caracteriza, cual es disponer de un dialecto propio, decimos que son "os tres lugaris."

     Los lugareños, en nuestras manifestaciones o comentarios sobre este patrimonio común, nunca nos planteamos que nuestra peculiar forma de hablar tuviera una denominación. A lo sumo y desde una óptica localista decimos que hablamos lagarteiro, mañego o valverdeiro,  y que cada uno hablando de esta guisa se entiende con los convecinos de los dos restantes pueblos.

     Este dialecto, con las variantes propias de cada uno de los tres pueblos ha venido transmitiéndose de forma oral desde hace más de 7 siglos.

     Cuando hablamos de él a los foráneos preguntamos:

     "¿Tú falas como nos?"

     O bien comentamos: "Elis non falan."  "Aquí falamus asina." 

     Estas reiteradas expresiones que reafirman la transmisión oral de nuestro común patrimonio, han promovido que los eminentes filólogos tanto españoles como extranjeros que con tanto cariño vienen estudiando nuestro dialecto, hayan tomado como referencia el sustantivo derivado  del verbo falar, para bautizarlo.

     De ahí las denominaciones "A fala dos tres lugaris, a fala de Xálima, a fala do val do rio Ellas, valego"; alguna otra, menos acertada, también comenzando  por "A Fala...", o simplemente como A Fala.

     Con esta acepción de A Fala ha sido declarada por la Junta de Extremadura  como bien de interés cultural.

Anu 1937. Valverdeiru vestiu cun chambra y chalecu.

      En relación con estas denominaciones, humildemente pienso que al igual que nombramos como cacereños a los naturales de Cáceres y no decimos el fruto del cerezo, sino cereza; también podíamos identificar de forma más precisa a nuestro dialecto dándole un gentiliceo como por ejemplo el XALIMEGO, fundamentando la denominación que yo propongo  en lo siguiente: XALIM- por ubicarse en la zona del Jálama o Xálima y -EGO, por las características fundamentalmente galaicas del mismo.

Valverdeiros a cabalo na celebración das festas de San Blas.

     Y dado que el título de esta sección es Valverdeiro, dejo para los entendidos el estudio de nuestro dialecto con sus variantes y paso sin más explicaciones a plasmar en valverdeiro, es decir la variante que hablamos los naturales de Valverde del Fresno; una parte de un texto que mi difunto padre, Segundo Corredera,  escribió con mucho ingenio hace más de veinte años.

     Por respeto a su trabajo transcribiré literalmente, sin tener en cuenta, en su caso, lo acertado o no de la grafía.

     La parte que plasmaré a continuación, como digo forma parte de un texto más amplio que tituló: "DU QUE EN OTRUS TEMPUS FOI VALVERDI."


     "Comu hemus falau dus mozus mais valentis du lugal, entocis alguns eran muy jándalus. Ei sendu pequenu, le uiví un día una palreira a dois vellus que espritaban u sol na praza; niñún dus dois levantaba una vara du solu, ya us probis eran ringaus, seguru pur u pesu dus anus y us mutus traballlus pasaus. Sustribaus contra a paré y apoyaus en tortas cayás de carballu, un le dicía au otru:

     - ¿Te acordas Gelitu aquel día que fuimus as cepas, cas arrincamus na corta da Tuiriña, mais arriba da Malmadura y víñamus chegandu as Encrucillas, a miña faca que era canua, me tiró cua carga y me reventó u barquinu da agua; ei me pusi feitu un perru, me caguí en "Crista", apañí  u cabrestu, le apretí ben as barbelás, le mordí no pescozu y me quedí cua boca chea de pelus da crin? ¿Logu tembraba comu una berga, se mixaba toa, le soaba u bam-dullu y se pusu a itar buralás?

     Logu le diju u Gilitu:

     Si Anés, si me acordu de quilu, y desde aquel día te quedaran u moti de Andrés u Caninu.

     Logu le diju u Angelitu au Andrés:

     - ¿Nun te acordas cuandu nos íbamus a sel sordaus, aquela noiti da ronda, que fuimus a cantal debaju du corredor da Goya, que vivía na calli da Fontinova, que ey le cantí: "Si te pregunta tua madri quen te ha rotu u mandil, dili que ha siu un sordau cua punta du fusil." Ela en cuantis nus barruntó, ensiguia bajó as escaleiras de traba, do media volta a chavi, y se abriu a porta; apareceu a Goya cun platu de perrunillas y una panilla de aguardienti? Tiña us cordouns dus justillus soltus, u refaju desabrochau y us pes descalzus, nus pusimus comu unus burrus, tu a empurriastis un poicu, ela se riu, nus cumimus as perrunillas, nus bebimus a aguardienti y nus quedó plantaus?

     - ¿Y de aquel día, cuandu estábamus en Melilla, aquela moira que se chamaba Casia, que vendía agullas y nuvelus de liñas, que nus engallotamus, ma leví detrás de unas figueiras chumbas y ma furí?

Logu le contestó u Andrés:

- Ei nun vi si ha furastis u nun ha furastis, peru si vi que tu viñas cuas pelnas zambras y ela se sacudía u porvu; que panzá de ril nus dimus cuandu tu Gelitu me dicías, vamus correndu pa tienda que vanin a tocal "reteta", ey te diji nun e reteta, e Retreta y desdi aquel día te quedí Angelitu u Zambru.

     Cuandu us dois se rían distu, chegó otru vellu dicendu "boas tardis", sendu contestau. Logu comenzó dicendu:

     - Acabu enesti instanti de vel a "Pitiscu" nu rellanu. Pa dilmi pa casa me dó por vil pura praza, peru u velbus aquí impinaus, me diji aquelís dois lipendis juntus nun podin tramal coisa boa y viñi a cheiral pul vel que faciais. Contestandu u Caninu:

     - Cuntábamus as coisas de entempus, das que tu nun ques uivil ni facias de mozu, pur isu te chamaban "Curiña".

     Logu aquel que le chamaran "Curiña" meteu a man nas voltas da banda, sacó una bulsiña, un librillu du rey de aspas, un guixarru de pedraneira, un trapu rebullau cun liñas facendu de mecha y una argola de ferru. Ficeran un cigarru cada un; pusu a mecha encima du guixarru, do un golpi cua argola de ferru, fizu lumi na mecha, encenderan u cigarru y furmaran us tres.

Introducción     Situación     Historia     Flora y fauna     Gastronomía     Tradiciones     Recomendaciones     Valverdeiro    Mi obra    Enlaces     Escríbeme     Libro de visitas     Firmar el libro.