Garai
(F. J. Etxeita-ren argazkia)

Garai herriaren orria

    Herri txiki eta polit hau Oitz (Bizkaiko mendi turutarietako bat) mendiaren magaletan kokatua dago Durangaldeko eskualdean Bizkaiko lurralde historikoan. 7,06 Km²-ko azalera dauka eta 300 biztanlera ailegatzen ez den populazioa (235 1981eko zentsuaren arabera), ondoko basoen zur ustiapenetan, nekazaritzan, abeltzaintzan, edo industria bakarrean, zerrategi batean lan egiten duena. 
   Bi eliza nagusi ditu, aitzinean parrokia burujabeak zirelarik,   Mikel Deuna Arkanjeluari eta Jon Deuna Ebanjelariari eskainiak, eta baseliza ugari auzo ezberdinetan sakabanatuak, haien artean Kataline Deunakoa Duñaiturri familiak eraikia eta izen bereko auzoan kokatuta dagoena eta Momoitioko Jon Batailatzaile Deunakoa, haren inguruetan aintzinako hilerri bat daukana.
    Euskal Herriko herri gehienetan bezala festak  urtearen garai ezberdinetan ospatzen dira. Garrantzitsuenak  Santiagoren ohorez ospatzen direnak dira. Festa hauetan garrantzi berezia dute herriko dantza multzoa, bereziki  "Ezpatadantza" (dantzak ezpatarekin) emanaldiak. Bertako beste dantza batzuk hauek dira:  "Gernikako Arbola Dantza", "Dantzari Dantza", eta "Agintariena" (agintariei agurra edo "Ikurrin Dantza").

    Nabarmentzekoa da bere apartekotasunagatik  Etxeitako Artea, izen bereko baserriaren alboan kokatuta  Kataline Deunako auzoan. Neurri eta adin ezohizko zuhaitza da hau, haren azpian, 300 ardi baino gehiagoko artalde bat babestu ahal delarik. Artea hau Euskal Gobernuak babesten dituen zuhaitzen artean dago. 

    Bizkaiko zona honetan oso arruntak dira garai ('garaidxe' bertakoek diotenez) deituriko eraikinak,  Etxeita baserrian zegoenekoa bezalakoa (gaur egun suntsiturik), balio handia dutenak nekazal arkitektura eta bizitza aztertzen dutenentzako. Etxebizitza arrunta baserri isolatua da,  herriaren nukleo nagusia oso txikia delarik.

    Euskal Herrian ohitura izan da familiek abizena hartzea haien baserriaren izenarengandik, horregatik, baserrien izenak ezagutuz gero, abizenen jatorria jakin daiteke.

Garaiko baserrien izenen zerrenda